Đức Giáo Hoàng đối đầu với Kẻ Hủy Diệt: Thông điệp mới thực sự nói gì về trí tuệ nhân tạo (AI)?

Chuyển ngữ từ video trên

Chương 1: Dẫn nhập – Đức Giáo Hoàng đã trích dẫn Gandalf

Chào các bạn!

Thông điệp mới của Đức Giáo Hoàng Lêô về trí tuệ nhân tạo (AI) thực sự làm tôi sửng sốt. Lần đầu tiên trong lịch sử, một vị giáo hoàng đã cảnh báo chúng ta về khả năng xuất hiện một “Skynet” kiểu Kẻ Hủy Diệt (The Terminator). Quả thật đây là những thời đại rất kỳ lạ.

Và điều còn bất ngờ hơn: ngài thực sự đã trích dẫn Gandalf! Chúng ta có một vị giáo hoàng trích dẫn Gandalf trong một thông điệp chính thức. Ban đầu tôi không chắc mình có muốn thực hiện một bài bình luận về thông điệp này hay không, nhưng khi đọc, tôi đã nhiều lần bị cuốn hút, xúc động nghẹn ngào và được truyền cảm hứng đến mức không thể giữ cho riêng mình.

Thông điệp này không chỉ nói về thế giới AI đang thay đổi. Nó còn nói về cách nhìn thế giới và nhìn chính bản thân mình qua lăng kính của những gì Chúa Giêsu giảng dạy.

Thông điệp này thực sự chạm đến câu hỏi: làm thế nào chính bạn, có thể sống sứ điệp của Đức Giêsu trong một thế giới ngập tràn AI.

Thông điệp này đẹp đẽ, phù hợp với thời đại. Nó không phải là một viễn cảnh đen tối đầy bi quan nhưng đem lại hy vọng và trao quyền. Chúng ta có một giáo hoàng thật sự biết cách tạo nên ảnh hưởng! Hãy cùng bắt đầu.

Chương 2: Danh hiệu mang tính ngôn sứ của Đức Lêô XIV và sự tương đồng với thời Cách mạng Công nghiệp

Tên gọi của Đức Giáo Hoàng Lêô XIV mang tính ngôn sứ. Ngôn sứ là người có khả năng nhìn xa.

Đức Lêô XIII là giáo hoàng vào một bước ngoặt quan trọng của lịch sử: thời đại máy móc. Cuộc Cách mạng Công nghiệp bùng nổ, và cùng với nó, thế giới trải qua một cuộc biến đổi sâu rộng chưa từng có tiền lệ. Đức Lêô XIII nhìn thấy điều mà sự tiến bộ không được Tin Mừng hướng dẫn đang gây ra cho con người và cho kinh nghiệm sống của họ. Để đáp lại, ngài đã viết thông điệp Rerum Novarum.

Ngày nay, Rerum Novarum được xem là thông điệp xã hội hiện đại đầu tiên của Giáo Hội, mở đầu cho cả một truyền thống các giáo hoàng viết về công bằng xã hội. Đó là một văn kiện tuyệt đẹp và phi thường. Có lẽ đã đến lúc chúng ta phủi bụi nó và học hỏi lại.

Hãy hình dung bối cảnh mà Đức Lêô XIII đang sống. Ngày hôm trước, người ta còn cày cấy trên đồng ruộng, thức dậy và nghỉ ngơi theo ánh mặt trời. Ngày hôm sau, họ đã sống dưới ánh sáng nhân tạo và thế giới bị các nhà máy chi phối.

Tôi không phải là người chống công nghệ, và Đức Lêô XIV cũng không. Tôi rất vui vì cuộc Cách mạng Công nghiệp đã xảy ra, bởi tôi thích những thứ như thuốc men. Tôi cũng thích cả dịch vụ giao đồ ăn tận nơi nữa.

Nhưng khi cuộc cách mạng ấy diễn ra, hầu như không có sự dừng lại hay suy tư nào cả. Không ai hỏi:
- “Chúng ta đang đưa những cỗ máy này vào đời sống như thế nào?”
- “Chúng ta đang công nghiệp hóa xã hội theo cách có lợi cho mọi người không?”
-“Chúng ta có đang làm điều đó theo cách không hủy hoại chính mình không?”
-“Chúng ta có đang làm điều đó theo cách giúp con người hạnh phúc hơn và bảo vệ phẩm giá con người không?”

Không.

Những câu hỏi ấy bị gạt sang một bên. Chúng ta chỉ lao về phía trước vì cái gọi là “tiến bộ”. Nghe quen không? Người ta nói lịch sử lặp lại chính nó. Thực ra không hoàn toàn như thế, nhưng quả thật nó thường gieo những vần điệu rất giống nhau.

Chương 3: Liverpool năm 1840 – tuổi thọ trung bình chỉ 15 tuổi

Vào năm 1840, tại Liverpool, vì không ai đặt ra những câu hỏi nền tảng ấy, tuổi thọ trung bình ở trung tâm của cuộc Cách mạng Công nghiệp chỉ là 15 tuổi. Đúng vậy, chỉ 15 tuổi.

Các ca làm việc trong nhà máy kéo dài 14 giờ mỗi ngày, từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn, và rất nhiều công nhân là trẻ em. Tại một số nhà máy ở Anh, 50% lực lượng lao động dưới 14 tuổi...và những đứa trẻ mới năm tuổi đã phải làm việc dưới các máy dệt và trong các hầm mỏ than. 77% lực lượng lao động trong ngành dệt may là phụ nữ và trẻ em vì chi phí thuê họ rẻ hơn. Điều đó giải thích vì sao rất nhiều người đã chết trước tuổi 15.

Và đây là một vài câu đanh thép mà Đức Lêô XIII đã viết trong Rerum Novarum, những câu mà thành thật mà nói, hoàn toàn có thể được viết cho thời đại hôm nay:

“Những người lao động đã bị phó mặc, cô lập và bất lực trước sự cứng lòng của giới chủ và lòng tham của sự cạnh tranh không bị kiểm soát.”

Hãy chú ý những từ ấy: bị phó mặc, cô lập, bất lực. Đó chẳng phải chính là cảm giác của rất nhiều người lao động trong thời đại AI sao? Bị phó mặc. Cô lập. Bất lực.

Bạn học đại học để theo đuổi một ngành nghề nào đó. Nhưng giờ đây ngành nghề ấy không còn nữa. Xin lỗi nhé. Tại sao? Vì tiến bộ. Nhưng câu hỏi cần được đặt ra là: tiến bộ để làm gì?

Hãy nhìn lại Đức Lêô XIII: “Tài sản và của cải ngày càng tập trung trong tay một số ít người, đến nỗi một nhóm rất nhỏ những người giàu có đã đặt lên vai đám đông người lao động nghèo một ách nặng chẳng khác gì chế độ nô lệ.”

Lại một lần nữa, lịch sử có đang gieo những vần điệu quen thuộc không? Nếu không cẩn thận, chúng ta sẽ lại mang trên mình một ách nô lệ mới, không khác mấy so với ách cũ, nơi mọi của cải đều tập trung trong tay một số rất ít người.

Chương 4: Chúng ta có đang xây dựng một ách nô lệ mới?

Bây giờ hãy chuyển sang Đức Lêô XIV, vị giáo hoàng đã chọn danh hiệu ấy một cách đầy ý nghĩa.

Trong khi thế giới đang hân hoan lao về phía trước dưới danh nghĩa “tiến bộ”, tôi nghĩ ngài chọn danh hiệu Lêô vì muốn nói: “Khoan đã. Khoan đã. Chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt của một kỷ nguyên mới của nhân loại. Hãy dừng lại một chút. Hãy chắc chắn rằng lần này chúng ta làm đúng.”

Ngài nhìn thấy sự tương đồng với lịch sử. Ngài hoàn toàn có chủ ý về điều đó. Thực vậy, ngài đã ký thông điệp Magnifica Humanitas vào ngày 15 tháng 5, chính là ngày kỷ niệm việc Đức Lêô XIII công bố Rerum Novarum.

Bởi vì chúng ta đang ở một bước ngoặt mới của lịch sử nhân loại. Và ĐTC Lêô XIV biết rằng mình đang đứng ngay giữa tâm điểm của cuộc chuyển mình ấy.

Không còn là cuộc Cách mạng Công nghiệp nữa, mà là cuộc Cách mạng AI. Có một điểm khác biệt lớn.

Đức Lêô XIII phản ứng sau khi phần lớn thiệt hại đã xảy ra. Ngài nhìn vào thực trạng và nói: “Hãy nhìn xem chúng ta đang ở đâu. Hãy nhìn xem chúng ta đã làm gì với chính mình.”

Mọi thứ diễn ra quá nhanh, giống như một cơn sóng thần. Còn Đức Lêô XIV đang cố đi trước làn sóng ấy.

Ngài không hỏi: “Điều gì đã xảy ra?” Ngài hỏi: “Điều gì sẽ xảy ra?” Và ngài mời gọi chúng ta dừng lại để cùng quyết định điều đó.

Bởi vì chúng ta không nhất thiết phải bị cuốn theo bất cứ nơi nào mà cái gọi là “tiến bộ” dẫn tới như thể tiến bộ là một vị thần, như thể tiến bộ có sự sống riêng của nó. Đó thường là cách chúng ta hành động nhưng chúng ta không nhất thiết phải như thế.

Chúng ta có thể dừng lại và nói: “Chúng ta hãy đi tới nơi mình thực sự muốn tới. Hãy bảo đảm rằng đích đến không phải là một tương lai phản địa đàng, mà là một thế giới nơi con người được phát triển, hạnh phúc hơn và công ích thực sự được phục vụ.”

Cuộc Cách mạng Công nghiệp đã đặt một đứa trẻ năm tuổi dưới khung cửi. Còn AI sẽ làm gì? Đó là câu hỏi đáng để chúng ta dừng lại và suy nghĩ.

Và chúng ta đã bắt đầu thấy những dấu hiệu đầu tiên. Đức Lêô XIV cũng đang chỉ ra điều đó.

Tháng trước, bà Lisa Cook, Thống đốc Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ, phát biểu tại một hội nghị quốc gia về chính sách kinh tế ở Washington D.C. Bà nói: “Những bằng chứng cho thấy quá trình chuyển đổi đã bắt đầu xuất hiện.”

Nghe có hơi giống ngôn ngữ khải huyền không? Không phải là: “Chúng ta đang khởi động nó.” Mà là: “Nó đã bắt đầu rồi. Nó đang xảy ra với chúng ta.”

Bà tiếp tục: “Dù còn quá sớm để thấy toàn bộ tác động trên quy mô lớn, kết quả này có thể gây khó khăn cho rất nhiều người lao động và gia đình của họ.”

Chương 5: Kế hoạch cắt giảm việc làm của Amazon và dự báo 300 triệu việc làm bị ảnh hưởng

Điều này có thể đem lại nhiều ra khó khăn. Nhưng nếu chúng ta đã thấy nó đang đến, liệu chúng ta có thể làm gì không?  Hay là vì “tiến bộ” nên chúng ta chẳng thể làm gì cả? Chúng ta chỉ cúi đầu trước tiến bộ? Thờ phượng tiến bộ như cứu cánh tự thân? Ai đã nói điều đó? Và nếu cuối cùng chẳng ai hạnh phúc hơn, còn mọi người đều thất nghiệp, thì chúng ta định nghĩa “tiến bộ” là gì?

Theo một tài liệu bị rò rỉ cho New York Times, Amazon dự định tránh tuyển dụng từ 600.000 đến 1 triệu lao động Mỹ vào năm 2033. Mục tiêu cuối cùng là tự động hóa 75% hoạt động của công ty.

Trong một bản ghi nhớ nội bộ, nhân viên được khuyến khích tránh dùng các từ như “AI” hay “tự động hóa”, thay vào đó dùng những cụm từ như “công nghệ tiên tiến” hoặc “cobots”. “Cobots” thế nào? Tức là: “Chúng tôi đang cộng tác với bạn trong khi thay thế công việc của bạn.”

Giám đốc công nghệ của Amazon Robotics nói: “Tôi không ngại thừa nhận rằng tôi muốn loại bỏ mọi công việc tẻ nhạt, đơn điệu và lặp đi lặp lại. Đó chính là điều chúng tôi làm tại Amazon.” Các bạn thấy không?

Đây chính xác là tinh thần mà Đức Lêô XIII đã cảnh báo từ năm 1891. Chỉ khác là bây giờ chúng ta có một loại máy móc khác.

Ngày trước người ta bóc lột lao động để làm cho người giàu giàu hơn. Ngày nay, có nguy cơ hàng triệu người đơn giản là không còn việc làm nữa. Và tại sao? Bởi vì chúng ta có thể làm như thế.

Và tin vui là điều đó có thể biến các tỷ phú thành những người sở hữu hàng nghìn tỷ đô la. Quá tuyệt vời!!! Ít nhất là đối với họ.

Goldman Sachs dự báo rằng 300 triệu việc làm trên toàn cầu sẽ bị mất đi hoặc bị suy giảm đáng kể do AI. Nó tương đương với gần như toàn bộ dân số Hoa Kỳ bị mất việc nhanh hơn cả lúc bạn kịp nói chữ “AI”.

Thật sự, đây là một cơn sóng thần đang ập đến với chúng ta. Và Đức Lêô XIV đang nói: “Không, không, không. Hãy dừng lại. Hãy dừng lại. Hãy nhìn xem, nó đang đến.”

Đó là cái nhìn của một vị ngôn sứ, nhìn xa hơn phần lớn chúng ta một chút trong khi chúng ta vẫn đang bận rộn với cuộc sống thường ngày.

Và câu hỏi không phải là liệu máy móc có thể làm công việc ấy hay không. Câu hỏi là:Một xã hội mà máy móc làm hết mọi việc liệu còn vận hành tốt hay không?

Đó chẳng phải là một câu hỏi rất quan trọng sao? Liệu điều này có thực sự tốt cho nhân loại không?

Nhưng này anh ơi, có lẽ con người sẽ không còn phải làm việc nữa. Chẳng phải điều đó tuyệt vời sao? Chúng ta chỉ cần ngồi không làm gì trong khi máy móc phục vụ mọi nhu cầu của mình. Thật ra, không. Điều đó sẽ không tuyệt vời chút nào.

Trong Magnifica Humanitas, Đức Lêô XIV đã đề cập đến điều này và trích dẫn Thánh Gioan Phaolô II.

Nhân tiện, trong thông điệp này có rất nhiều mạch vàng tuyệt đẹp để đào sâu, và một trong số đó là cách ngài đặt mọi điều mình nói trong ánh sáng của giáo huấn các vị giáo hoàng tiền nhiệm. Điều này thật tuyệt vời. Đó chính là điều một vị giáo hoàng phải làm: có sự liên tục và phát triển trong sự liên tục ấy.

Đó chỉ là một nhận xét bên lề thôi, nhưng là một nhận xét rất đẹp.

Ngài viết: “Thánh Gioan Phaolô II đã nhận định rằng thất nghiệp là một sự dữ nghiêm trọng. Ngày nay, giữa cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư, mối quan ngại này còn cấp bách hơn, vì sự đổi mới thường được theo đuổi chỉ nhằm giảm chi phí và gia tăng lợi nhuận.”

Khoan đã. Chẳng phải đó chính là mục tiêu của doanh nghiệp sao? Giảm chi phí. Tăng lợi nhuận. Không.

Mục tiêu cuối cùng phải là một nhân loại được phát triển toàn diện. Đó mới là mục tiêu cuối cùng. Nếu đó không phải là mục tiêu cuối cùng, thì chúng ta không còn là một xã hội được xây dựng trên những nguyên tắc Tin Mừng nữa. Và chúng ta sẽ tự hủy diệt chính mình.

Đó là kết cục tất yếu khi chúng ta quên mất mục tiêu đích thực mà Thiên Chúa đã đặt ra cho con người.

Rồi ngài nói đến giới trẻ: “Đối với người trẻ, tình trạng thiếu ổn định trong việc làm có thể gây tổn hại sâu sắc. Công việc không chỉ là nguồn thu nhập, nhưng còn là môi trường quan trọng nơi căn tính được hình thành. Chính tại đó, các tình bạn và các mối tương quan được thiết lập, các trách nhiệm thực tiễn được học hỏi và ơn gọi được phân định.”

Nói cách khác: Công việc là một điều tuyệt vời.

Đức Giêsu đã dành 30 trong số 33 năm cuộc đời mình để lao động âm thầm bên cạnh cha nuôi là thánh Giuse. Ngài có thể làm bất cứ điều gì. Nhưng tôi nghĩ rằng trong khoảng thời gian ấy, Ngài đang gửi đến chúng ta một thông điệp: Công việc là một phần nền tảng và mang tính hình thành của đời sống con người.

Chính qua công việc mà chúng ta đóng góp cho xã hội và trở thành con người mà mình được mời gọi trở nên. Và các bạn biết không?

Khi chúng ta không thể tự nuôi sống chính mình, rất dễ thấy một đường thẳng dẫn đến kết cục sau: Thất nghiệp → lệ thuộc vào nhà nước → một nhà nước bị kiểm soát bởi một nhóm nhỏ những người giàu có mà không ai bầu chọn → và rồi bùm... Một hình thức nô lệ mới xuất hiện. Và đó còn là kịch bản tốt đẹp nhất. Còn kịch bản tệ hơn?

Đây là lúc Đức Giáo Hoàng trở nên giống Sarah Connor trong Kẻ Hủy Diệt. Ai hiểu thì sẽ hiểu.

Trong thông điệp này có cả một phần nói về vũ khí và trí tuệ nhân tạo. Và đây không phải là những lời báo động vô căn cứ. Đây không phải là thuyết âm mưu. Những điều này đang thực sự diễn ra.

Anthropic là một trong những công ty AI lớn nhất thế giới. Người đồng sáng lập của công ty này đã đứng cạnh Đức Giáo Hoàng khi thông điệp được công bố. Điều đó mang ý nghĩa lịch sử rất lớn.

Anthropic từng có một hợp đồng trị giá 200 triệu đô-la với Ngũ Giác Đài.

Theo lời kể trong bài nói chuyện này, Bộ trưởng Quốc phòng đã yêu cầu họ cho phép AI của mình được sử dụng cho mọi mục đích hợp pháp, bao gồm: giám sát quy mô lớn đối với công dân Mỹ; các hệ thống vũ khí sát thương hoàn toàn tự động; nếu không hợp đồng sẽ bị hủy và công ty sẽ bị đưa vào danh sách nguy hiểm đối với chuỗi cung ứng quốc gia.

Nhân tiện, đó cũng chính là loại nhãn mà chính phủ dùng đối với các công ty nước ngoài bị xem là thù địch. Nói cách khác, điều đó có thể đe dọa sự tồn tại của cả công ty.

Theo lời người dẫn chương trình, Anthropic đã từ chối: “Chúng tôi không muốn tạo ra Kẻ Hủy Diệt. Chúng tôi không muốn mạo hiểm với một tương lai nơi máy móc tự quyết định ai được sống, ai phải chết.”

Họ mất hợp đồng. Họ bị đưa vào danh sách đen. Và Tổng thống đã yêu cầu các cơ quan liên bang ngừng sử dụng công nghệ của họ. Hiện nay họ đang phải ra tòa để bảo vệ sự tồn tại của mình.

Và chỉ năm ngày trước phiên phúc thẩm, Đức Giáo Hoàng đã cho người đồng sáng lập Anthropic đứng cạnh mình tại Vatican. Điều đó thực sự rất đáng chú ý.

Nhưng các bạn ạ, nguy cơ kiểu Terminator thực tế hơn nhiều so với những gì chúng ta tưởng khi xem các bộ phim ấy vào thập niên 1980. Mọi bước tiến của nhân loại đều có thể để lại thương vong nếu không được dẫn dắt bởi một ngọn hải đăng đúng đắn.

Từ Cách mạng Pháp, chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa tư bản không kiểm soát, Cách mạng Công nghiệp cho đến cuộc cách mạng AI hôm nay. Mỗi lần tiến bộ biến thành thảm họa, nguyên nhân đều giống nhau: Chúng ta loại Thiên Chúa ra khỏi bức tranh.

Chúng ta tiến lên mà không hỏi: Tại sao tôi hiện hữu? Mục đích đời tôi là gì? Tôi đang hướng đến đâu? Tôi phải lèo lái con tàu này như thế nào?

Chương 8: Hoặc xây dựng một Tháp Babel mới, hoặc xây dựng một thành phố với Thiên Chúa

Vậy đâu là giải pháp? Chúng ta không nhất thiết phải đi đến thảm họa. Và đó chính là thông điệp đầy hy vọng của Magnifica Humanitas.

Đức Giáo Hoàng mở đầu bằng những lời tuyệt đẹp: “Nhân loại, được Thiên Chúa tạo dựng với tất cả sự cao cả của mình, hôm nay đang đứng trước một lựa chọn mang tính quyết định: hoặc xây dựng một Tháp Babel mới, hoặc xây dựng một thành phố nơi Thiên Chúa và con người cùng chung sống.” Tôi nổi da gà mỗi khi đọc câu ấy.

Nếu phải tóm tắt toàn bộ học thuyết xã hội của Giáo Hội chỉ trong một ý tưởng đơn giản nhất, thì đó là: Thiên Chúa đã đặt nhân loại trên một ngai tòa phẩm giá cao cả đến mức chính Thiên Chúa toàn năng đã thấy chúng ta đáng để Ngài chịu chết vì chúng ta. Ngài tạo dựng chúng ta theo hình ảnh và họa ảnh của Ngài. Ngài tạo dựng cả một vũ trụ để chúng ta có thể sinh sống trong đó.

Nhìn vào lịch sử của vũ trụ, bạn thấy mọi thứ phát triển gần như không thể tin nổi để cuối cùng sự sống con người có thể xuất hiện. Và vì thế, Giáo Hội luôn lên tiếng: Đừng hạ thấp phẩm giá con người. Đừng kéo con người xuống khỏi vị trí Thiên Chúa đã đặt họ vào. Con người không tồn tại để trở thành một bánh răng trong cỗ máy khổng lồ. Chúng ta không sinh ra để phục vụ khoa học, kỹ nghệ hay tiến bộ công nghệ.

Ngược lại. Tất cả những điều ấy phải phục vụ con người. Đó chính là nguyên tắc nền tảng của văn hóa Kitô giáo và của một xã hội được xây dựng trên sứ điệp của Đức Giêsu.

Chương 10: AI đang thay thế Thiên Chúa như nguồn hướng dẫn – chúng ta có nên quan tâm ai là người lập trình nó không?

... Một số rất ít người mà chúng ta không bầu chọn lại sở hữu mọi thứ và quyết định mọi chuyện cho phần còn lại của xã hội.

Chủ nghĩa cộng sản hay chủ nghĩa tự do cực đoan (libertarianism) đôi khi giống như chạy xa nhau theo hai hướng khác nhau rồi gặp lại nhau ở phía bên kia của vòng tròn.

Và Đức Giáo Hoàng đang cảnh báo chúng ta về những kết cục có thể xảy ra ấy nếu chúng ta không dừng lại để hỏi: Chúng ta đang đi về đâu? Hãy cùng nhau lựa chọn nơi mình muốn đến.

Dĩ nhiên, có người sẽ nói: “Chris, nếu anh không thích công nghệ đó thì đừng dùng nó. Thế giới tự do mà. Hoặc tự tạo ra công nghệ của riêng mình đi.”

Thật sao? Điều đó chẳng khác nào nói: “Anh không thích con đường cao tốc mình đang đi làm mỗi ngày à? Vậy thì tự xây một con đường riêng đi.” Điều đó không thực tế đối với phần lớn chúng ta.

Và Đức Giáo Hoàng đã chỉ ra điều này rất đúng lúc: “Việc kiểm soát các nền tảng, hạ tầng, dữ liệu và năng lực tính toán không nằm trong tay các quốc gia, nhưng nằm trong tay các tập đoàn kinh tế và công nghệ lớn.” Mà những người ấy, nhân tiện nói luôn, bạn đâu có bầu cho họ.

Chính các thực thể ấy quyết định điều kiện tiếp cận, đặt ra các quy tắc hiển thị thông tin và định hình khả năng tham gia của con người vào đời sống xã hội.

Nhân loại phải nắm lấy quyền định hướng tương lai của mình. Không thể để các tập đoàn đơn phương quyết định tất cả. Nghe có vẻ cấp tiến phải không? Rồi thông điệp chuyển sang một hướng rất đẹp.

Đức Giáo Hoàng bắt đầu chạm tới những khát vọng sâu thẳm nhất của con người. Tại sao chúng ta lại bị cuốn hút bởi “tiến bộ” như một mục đích tự thân? Tại sao chúng ta dễ dàng bị cuốn theo nó như thể đang bị một dòng sông kéo đi?

Bởi vì đó là một cám dỗ lâu đời từ Sáng Thế Ký chương 3. Chúng ta được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa. Chúng ta được dựng nên cho sự cao cả. Được dựng nên để phát triển. Được dựng nên cho một điều gì đó lớn lao hơn.

Vấn đề không nằm ở việc chúng ta khao khát tiến bộ. Vấn đề nằm ở chỗ: Chúng ta muốn tiến bộ mà không cần Thiên Chúa.

Ngài viết: “Mối tương quan của chúng ta với sự sống ngày nay dường như đang lâm vào khủng hoảng. Mọi điều xuất hiện như một giới hạn – sự bất lực, bệnh tật, tuổi già, đau khổ và tính mong manh – thường bị xem trước hết như những khiếm khuyết cần phải sửa chữa, thay vì là những thực tại qua đó nhân tính của chúng ta được trưởng thành và mở ra với tương quan.

Tuy nhiên, chúng ta cần nhớ rằng con người không phát triển bất chấp những giới hạn ấy, nhưng thường chính nhờ chúng.”

Vài đoạn sau, ngài tiếp tục: “Khái niệm ‘vượt trên con người’ không phải là lãnh địa riêng của những hứa hẹn công nghệ. Trong nhiều thế kỷ, truyền thống Kitô giáo vẫn luôn khẳng định rằng con người không bị giam hãm trong giới hạn của bản tính mình. Họ được mời gọi vượt lên chính mình, nhưng không phải bằng cách trốn chạy thực tại hay khinh thường những giới hạn của mình, mà bằng việc đạt tới sự viên mãn trong tình yêu.”

Thật sự có quá nhiều điều đáng suy ngẫm ở đây. Đối với người Kitô hữu, con đường dẫn đến sự “vượt trên con người” đã tồn tại từ lâu rồi. Đó không phải là chủ nghĩa siêu nhân loại (transhumanism). Không phải AI. Mà là: ân sủng. Đó là: sự thánh thiện.Đó là: các thánh.Và mọi thứ chúng ta đưa vào cuộc sống mình phải giúp chúng ta tiến về cùng đích ấy.

Chương 11: Khát vọng trở nên “hơn con người” và câu trả lời của Kitô giáo

Tất cả những chuyện văn hóa và xã hội lớn lao này làm tôi cảm thấy như sắp chìm nghỉm. Tôi phải làm gì đây? Tôi chỉ là một người đang đưa con đi học rồi đi làm thôi mà. Thật ra, bạn có thể làm điều gì đó. Và đây là phần đẹp nhất, đầy hy vọng nhất của thông điệp.

Đây chính là trái tim của toàn bộ văn kiện. Và cũng là nơi xuất hiện câu trích dẫn Gandalf.

Lần đầu tiên trong lịch sử một vị giáo hoàng trích dẫn Gandalf trong một thông điệp chính thức. Hy vọng sẽ không phải là lần cuối cùng.

Ngài viết: “Nhà văn Công giáo thế kỷ XX, J.R.R. Tolkien, qua lời của một nhân vật trong tiểu thuyết của mình, đã mô tả trách nhiệm của chúng ta như sau: ‘Phần việc của chúng ta không phải là làm chủ mọi thủy triều của thế gian, nhưng là làm điều nằm trong khả năng của mình để nâng đỡ những năm tháng mà chúng ta đang sống, nhổ tận gốc sự dữ trong những cánh đồng mà chúng ta biết, để những người đến sau có một mảnh đất sạch mà canh tác.’” (Tôi ước gì ngài nói thẳng rằng đó là lời của Gandalf!)

Rồi Đức Giáo Hoàng tiếp tục: “Nền văn minh tình yêu sẽ không xuất hiện nhờ một hành động phi thường duy nhất, nhưng nhờ tổng hòa của vô số hành động trung thành nhỏ bé và bền bỉ, những hành động tạo nên thành lũy chống lại sự phi nhân hóa.”

Nhân tiện, đối với những người hâm mộ Tolkien: Đó là lời Gandalf nói trong cuộc họp cuối cùng của các lãnh chúa phương Tây trước trận chiến cuối cùng trong The Return of the King. Khi mọi người đều cảm thấy tuyệt vọng trước sức mạnh của Sauron.

Và Đức Lêô XIV dường như đang nói với chúng ta: “Hãy chăm sóc cánh đồng của mình. Hãy để lại một mảnh đất sạch cho thế hệ sau. Đừng cố làm chủ mọi thủy triều của thế giới.”

Có lẽ, giống như một người Hobbit bé nhỏ, bạn vẫn có thể thay đổi thế giới.

Chương 13: Năm bước thực tế dành cho mọi người

Sau đó, Đức Giáo Hoàng đưa ra năm điều cụ thể mà bất cứ ai trong chúng ta cũng có thể thực hiện.

1. Trung thành với chân lý

Hãy học cách phân định giữa biển thông tin đang tràn ngập. Đừng mặc nhiên cho rằng mọi thứ đều đúng. Và đừng để con cái mình bị nhấn chìm trong dòng thác thông tin do AI tạo ra. Hãy bám chặt vào chân lý được mặc khải trong Tin Mừng.

2. Đầu tư vào giáo dục

Trước hết là giáo dục chính mình. Chúng ta cần học cách sống trong thế giới kỹ thuật số theo một cách thức nhân bản. Không còn có thể ngồi ở hàng ghế sau và mặc kệ mọi thứ nữa. Muốn lựa chọn tương lai, chúng ta phải hiểu điều đang diễn ra.

3. Nuôi dưỡng các mối tương quan

Ngài viết: “Trái tim con người vẫn mang một nhu cầu không thể xóa bỏ đối với sự gần gũi đích thực.” Chưa bao giờ chúng ta kết nối nhiều đến thế. Và cũng chưa bao giờ cô đơn đến thế.

Hãy xây dựng những mối tương quan thật. Những cuộc gặp gỡ mặt đối mặt. Những tình bạn bằng xương bằng thịt.

4. Cổ võ tình yêu, công lý và hòa bình

Hãy tự hỏi: Công nghệ này có đang tập trung của cải vào tay một nhóm rất nhỏ người hay không?

Đó không phải là câu hỏi của cánh tả. Đó là câu hỏi của một Kitô hữu. Bởi vì nếu một hệ thống chỉ làm giàu cho thiểu số trong khi làm tổn thương đa số, thì nó không phục vụ công ích.

5. Hãy giống như Nơ-khê-mi-a

Đức Giáo Hoàng đối chiếu Tháp Babel với Nơ-khê-mi-a. Babel là xây dựng cho vinh quang của chính mình. Nơ-khê-mi-a là trở về và xây dựng lại Giêrusalem.

Thông điệp ở đây không phải là: “Hãy đứng bên ngoài và ném đá vào AI.” Nhưng là: “Nếu bạn được gọi vào lĩnh vực công nghệ, hãy bước vào đó. Hãy xây dựng. Nhưng hãy xây dựng đúng cách.”

Chương 14: Đức Maria – “Thi sĩ và nữ ngôn sứ của ơn cứu độ”

Cuối cùng, Đức Giáo Hoàng kết thúc bằng kinh Magnificat. Ngài gọi Đức Maria là: “Thi sĩ và nữ ngôn sứ của ơn cứu độ.”

Đức Maria nhìn thấy toàn bộ lịch sử dưới ánh sáng mặc khải của Thiên Chúa. Bề ngoài, chẳng có gì thay đổi. Người Rôma vẫn cai trị. Dân của Mẹ vẫn bị áp bức. Nhưng trong lòng Mẹ, mọi sự đã đổi khác.

Mẹ thấy điều vô hình. Mẹ thấy rằng Thiên Chúa đã bắt đầu hành động. Ngài đã: đánh tan những kẻ kiêu căng; hạ bệ người quyền thế; nâng cao kẻ khiêm nhường; cho người đói nghèo được no đầy; trợ giúp dân Người.

Đức Giáo Hoàng kết thúc không phải bằng nỗi sợ hãi trước AI. Không phải bằng một viễn cảnh đen tối. Mà bằng niềm hy vọng của Đức Maria.

Đứng giữa một đế quốc hùng mạnh mà xem ra mình chẳng thể thay đổi được gì, Mẹ vẫn trung thành với điều Thiên Chúa trao phó. Và điều đó đã thay đổi thế giới. Đó chính là lời mời gọi dành cho bạn. Và cho tôi. Đó là lời mời gọi của Đức Lêô XIV. Và cũng là lời mời gọi của chính Tin Mừng.

Một cuộc cách mạng AI quên mất phẩm giá con người, làm hàng triệu người mất việc, trao các quyết định sống chết cho máy móc và không phục vụ công ích — cuộc cách mạng ấy không nhất thiết phải có tiếng nói cuối cùng.

Nhưng điều đó tùy thuộc vào tất cả chúng ta.